یک استاد دانشگاه گفت: وقت آن رسیده است که با بهرهگیری از مفاهیم نهجالبلاغه، کلید گشایش مشکلات معیشتی را با تشکیل اتاق فکر و بهرهگیری از نخبگان و دلسوزان دنبال کرد.
دکتر سیدمعصوم باقرپورچمازی، استاد دانشگاه و کارشناس برجسته علوم و معارف نهجالبلاغه در گفتگوی اختصاصی با طاهر خبر به واکاوی ریشههای بحرانهای اقتصادی و معیشتی از منظر کلام امیرالمؤمنین (ع) پرداخت و راهکارهای برونرفت از وضعیت فعلی را تبیین کرد.
وی در ابتدای این گفتگو تأکید کرد: امروز وقت آن رسیده است که با بهرهگیری از مفاهیم نهجالبلاغه که منشور حکمرانی امیرمؤمنان (ع) است، کلید گشایش مشکلات معیشتی را با تشکیل اتاق فکر و بهرهگیری از نخبگان و دلسوزان دنبال کرد. اساساً ضرورت چارهاندیشی و تدبیر در حل چنین مسائلی، مستلزم مسئولیتپذیری اجتماعی و اتخاذ تدابیر حکیمانه و متعهدانه است.
باقرپور افزود: قدرشناسی از منزلت و منقبت امیرمؤمنان علی (ع) نباید معطوف و محصور در ایام ولادت و شهادت این امام بزرگوار باشد؛ صرفاً با برگزاری همایشها و سخنرانیها نمیتوان به حل مشکلات فکر نمود، بلکه عملیاتی کردن این راهبردها، یک ضرورت انکارناپذیر است و همگان باید دست به دست هم دهیم و چاره مسئله را دریابیم.
منشور اقتصادی علی (ع)؛ عدالت برای طبقات ضعیف
این استاد دانشگاه با اشاره به نگاه جامع امام علی (ع) به مقوله زندگی گفت: امام علی (ع)، نسخه حل معیشت را در حوزههای مختلف نهجالبلاغه ترسیم کرد و هدف از نظام اقتصادی را برقراری عدالت اجتماعی و بالا بردن سطح معیشت طبقات ضعیف جامعه میدانست. با توجه به اینکه معیشت به معنای زندگی است، مفهوم وسیعی از غذا، آب و هوا، مسکن و درمان را شامل میشود. نگاه حضرت، تأمین معاش مردم با رویکرد عدالت اقتصادی است و ساماندهی مشکلات اقتصادی و یا نابسامانی آن، به شدت همه حوزههای زندگی را درگیر میکند.
دکتر باقرپور تصریح کرد: از منظر حضرت، عدالت اقتصادی چنان اهمیت داشت که دلیل پذیرش حکومت را در خطبه سوم به صراحت بیان میکند: اگر خداوند از عالمان، پیمانی سخت نگرفته بود که در برابر سیری ظالم و گرسنگی مظلوم، هرگز حکومت را نمیپذیرفتم، در حقیقت مبنای پذیرش مسئولیت را مبارزه با ستم اقتصادی و پرخوری سوءاستفادهکنندگان از بیتالمال و گرسنگی محرومان میدانند.
وی ادامه داد: امام علی (ع) همچنین ریشه مشکلات اقتصادی و معیشتی را در این میبیند که ثروتها نزد عدهای ثروتاندوز انباشته میشود؛ آنهایی که طعم تلخ فقر را نچشیدند. ایشان تأکید میکند که هیچ فقیری از معاش خود محروم نمانده است مگر اینکه یک ثروتمندی از حق مالی او بهرهمند شده است.
اولویت قشر آسیبپذیر در فرمان به مالک اشتر
این کارشناس مذهبی با استناد به نامههای تاریخی نهجالبلاغه گفت: عدالت اجتماعی در بعد معیشتی در نگاه حضرت بسیار مهم است و در فرمان به مالک اشتر به سراغ ضعیفترین قشر جامعه میرود و میفرماید: “الله الله فی الطبقه السفلی من الذین لاحیله لهم المساکین والمحتاجین واهل البوساء”؛ خدا را خدا را در نظر داشته باشید تا در میان طبقات ضعیف جامعه، به فکر کسانی باشید که نان شب برای خوردن ندارند.
باقرپور با تشریح آثار سوء فقر از دیدگاه علوی اظهار داشت: از منظر امام علی (ع)، چیزی گزندهتر از ظلم اقتصادی نیست و تمام تلاش حضرت بر این بود تا آن را برطرف کند که مسیر زندگی انسان را آسان کند. فقر در نگاه حضرت، گزندهترین و زشتترین پدیده اقتصادی است که حیثیت انسان را لطمهدار میسازد و موجبات تنشهای روحی و روانی، یأس و ناامیدی، افسردگی، بیحرمتی، اضطراب و ناآرامی را در انسان و زندگی اجتماعی او فراهم میکند.
نقد مدیریت ناکارآمد و سوءتدبیر کارگزاران
وی افزود: خدای متعال تمام مواهب و امکانات را برای استفاده انسان در اختیار گذاشت، لکن سوءتدبیر و مدیریت ناکارآمد و استفاده از مدیران ضعیف و نالایق زمینهساز پیدایش این خلأ در زندگی اجتماعی انسانها میشود و حضرت سوءتدبیر را سبب اضمحلال و نیز فقر و ناداری میداند. در منطق حضرت، هر انسانی حق و لیاقت دارد که در رفاه کامل زندگی کند تا در بستر آن بتواند در جهت اهداف انسانی حرکت کند.
دکتر باقرپور وظایف مدیران را چنین برشمرد: حضرت وظایف مدیران و مسئولان را این میدانست که برای عموم مردم، رفاه متناسب فراهم کنند و اعلام میکرد که حق شما بر من آن است که درآمدهایتان را عادلانه میان شما تقسیم کنم و به شما برسانم. در واقع امکانات و داراییهای عمومی که به عنوان امانت در اختیار مسئولان است، باید به گونهای برنامهریزی شود که به وسیله آن، زمینه رفاه عمومی فراهم گردد تا جامعه در سلامت و مردم در آرامش باشند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: از آموزههای علوی چنین میتوان استنباط کرد که حد فقر، زندگی زیر خط کفایت و تأمین کافی است و اگر کسی در نیازهای اولیه و متعارف تأمین نباشد، زیر خط فقر به سر میبرد و این نیازهای اولیه باید به طور شایسته تأمین شوند. جهتگیری حکمرانی حضرت در این مسیر بود که مردم به لحاظ اقتصادی در تنگنا و فشار روحی و روانی به لحاظ معیشت نباشند.
وی همچنین تأکید کرد: معاش اساساً یکی از مؤلفههای مهم در زندگی انسانی و اسلامی است و نه فقط مسلمان، بلکه هر انسانی حق برخورداری از معاش سالم و مناسب را دارد. معیشت درست، مطالبه به حق مردم در چنین عصری است. عصر امروز عصر اضطراب و تنشهاست و خانوادهها برای برخورداری از یک زندگی آبرومندانه و در حد کفاف، ناگزیر به تأمین نیازهای خود در شرایط سخت هستند. این معیشت است که بنیان خانواده را سست یا مستحکم میسازد، مسیر زندگی و ازدواج جوانها را ترسیم میکند، سبک زندگی را میسازد و امید یا ناامیدی را در جامعه میگستراند.
هشدار به کارگزاران و برخورد با “انگلهای اقتصادی”
دکتر باقرپور با اشاره به قاطعیت امام در برخورد با فساد گفت: امام علی (ع) به کارگزارانی که با سوءتدبیر یا سوءاستفاده از حقوق مردم، زمینه نارضایتی اجتماعی را فراهم میکردند هشدار میداد و نسبت به عزل مدیران نالایق اقدام میکرد. واکنش حضرت نسبت به متخلفان اقتصادی، با استفاده از روشهای گفتاری (تذکر، اخطار، توبیخ، تهدید) و رفتاری (مانند تازیانه و…) بوده است.
وی افزود: در نگاه حضرت، مسئولان برای خود خواص و نزدیکانی دارند که برخی از آنها چشم به استفاده از امکانات و بهرهجویی از اموال مردم دارند و اینها انگلهایی هستند که رشد آنان باعث اضمحلال یک جامعه خواهد شد. حضرت شدیداً به کارگزاران خود توصیه میکند که از چنین عناصر خطرناک که با خودخواهی و دستدرازی به مال مردم باعث فقر و نارضایتی میشوند بپرهیزند.
این پژوهشگر نهجالبلاغه با بازخوانی نامه امام به یکی از کارگزاران متخلف گفت: حضرت خطاب به کارگزاری که به بیتالمال دستدرازی کرده بود، فرمود: مرا خبر دادهاند که زمین را از محصول عاری کردهای و هرچه در زیر پایت بود برگرفتهای… حساب خود را نزد من بفرست و بدان که حساب کشیدن خدا از حساب کشیدن آدمیان شدیدتر است، این نشاندهنده منش عادلانه و شجاعانه امام در برخورد با امانتداران رسوا شده است.
باقرپورچمازی در پایان خاطرنشان کرد: امروز که گرانیهای افسارگسیخته عرصه را بر زندگی مردم تنگ کرده است، ضروری است چارهای اندیشید. تأسف در اینجاست که چرا از سرمایههای بیبدیل علمی و معرفتی چون نهجالبلاغه غفلت میورزیم و فرسخها از مفاهیم کاربردی آن دور شدهایم. از منظر حضرت، تنگنای مادی زمینهساز آسیب معنوی است. ایشان بهترین نوع سیاست را مردمداری میدانست و در پایان دوره حکومت خود فرمود: کسی در کوفه نیست که در رفاه به سر نبرد، حتی پایینترین افراد نان گندم میخورد، سرپناه دارد و از آب فرات میآشامد.
