طب حکمتگرا؛ بازخوانی اسلامیِ گزارههای کهن با نگاهی نو
یک محقق و پژوهشگر در زمینه طب اسلامی ایرانی، ضمن انتقاد از رویکردهای غیرعلمی طب سنتی رایج، بر لزوم بازخوانی گزارههای کهن متناسب با شرایط امروز تأکید کرد و اصلاح سبک زندگی بر اساس آموزههای امیرالمؤمنین (ع) را مهمترین راهکار پیشگیری از بیماریها دانست.
به گزارش خبرنگار طاهر خبر، محمدرضا دهبندی محقق و پژوهشگر در زمینه طب اسلامی ایرانی در گفتوگویی تفصیلی با تأکید بر تفاوتهای بنیادین رویکرد خود با طب سنتی رایج، از ناکارآمدی تجویزهای کلیشهای و عدم بازخوانی علمی گزارههای کهن انتقاد کرد. وی با بیان اینکه طب حکمتگرا بر پایۀ تطبیق منابع اصیل اسلامی با شرایط امروز و نگاه شخصمحور به بیمار بنا شده است، به نمونههایی از خطاهای رایج در تشخیص مزاجها و طبع گیاهان اشاره کرد.
وی همچنین نسبت به حجامتهای نسنجیده و فعالیت “طبیبهای جزوهای” هشدار داد و بر هماهنگی با پزشک معالج در کنار درمانهای حکمتگرا تأکید کرد. متن کامل این مصاحبه در ادامه میآید.
عکس متعلق به محمدرضا دهبندی است
طاهر خبر: آقای دهبندی، برای شروع، اگر ممکن است خیلی خلاصه بفرمایید که مسیر شما به سمت طب حکمتگرا چگونه بود؟ چه شد که از میان همه رشتهها، این مسیر را انتخاب کردید؟
محمدرضا دهبندی: بنده سالها در حوزه طب اسلامی و سنتی تحقیق و پژوهش داشتم. آنچه که مرا به سمت “طب حکمتگرا” سوق داد، ناکارآمدی برخی رویکردهای رایج در طب سنتی بود. دیدم که بسیاری از گزارههای کهن بدون بازخوانی علمی و تطبیق با شرایط امروز جامعه تجویز میشوند و گاه به بیمار آسیب میزنند. از این رو تلاش کردیم تا با تکیه بر منابع اصیل اسلامی و حدیثی، و با در نظر گرفتن پیشرفتهای علمی امروز، رویکردی دقیقتر و حکیمانهتر را پیاده کنیم.
طاهر خبر: خیلی از مردم عبارت “طب سنتی” را شنیدهاند، اما شما تأکید دارید روی “طب حکمتگرا”. این دو چه فرقی با هم دارند؟ چرا واژه حکمت برایتان مهم است؟
محمدرضا دهبندی: تفاوت اساسی در مبانی و روش است. طب سنتی رایج در ایران، هرچند زحمتهای زیادی برای آن کشیده شده، اما متأسفانه طب سنتی کارآمدی نیست؛ چون گزارههای طبی در آن بهصورت علمی و تخصصی برای زمانه امروز بازخوانی نشده است.
اما طب حکمتگرا، یک طب اسلامی ارتقایافته و حکیمانه است. مهمترین ویژگی آن این است که گزارههای طبیِ موجود در منابع قدیم و روایات را با شرایط زمانی و مکانی امروز تطبیق میدهد و بر اساس علم روز، قابلیت استفاده از آنها را بررسی میکند.
برای نمونه، طب سنتی اغلب بیماریها را بر اساس نظریه “عناصر اربعه” (آب، خاک، آتش، هوا) و مزاجهای چهارگانه تحلیل میکند، در حالی که امروزه علم بیش از صد عنصر را شناسایی کرده است. همچنین بسیاری از بیماریها مانند کیست تخمدان، اماس یا میکروب معده را ناشی از “سردی” میداند، در حالی که در طب حکمتگرا ثابت کردهایم که اینها عمدتاً ریشه در “گرما” (غلبه صفرا) دارند.
حتی در شناخت طبع گیاهان نیز تفاوت داریم. مثلاً طب سنتی گلختمی را گرم میداند، اما ما آن را بلغمی (کاهنده صفرا) میدانیم؛ یا حنا را خشک و سرد میدانیم نه گرم.
طاهر خبر: یکی از جذابیتهای طب حکمتگرا، بحث “مزاج” است. خیلیها فکر میکنند مزاج یعنی ذاتاً گرم یا سرد بودن. شما تعریف سادهتری از مزاج دارید که هر کسی بتواند خودش را بشناسد؟
محمدرضا دهبندی: در طب حکمتگرا بیشتر با واژه “طبایع” یا “طبع” سروکار داریم تا “مزاج”. طبایع شامل اخلاط چهارگانه (دم، بلغم، صفرا، سودا) هستند که هر کدام خصوصیات و کیفیتهایی از قبیل گرما، سرما، خشکی و تری را در بدن ایجاد میکنند.
این طبایع نه تنها بر بیماری، بلکه بر ظاهر، اخلاق، رفتار، انتخاب غذا، انتخاب همسر و حتی جنسیت فرزند تأثیر میگذارند.
اگر مردم این مباحث را بیاموزند، میتوانند با شناخت طبع خود، از بسیاری آسیبها پیشگیری کنند. مثلاً کسی که غلبه صفرا دارد، مستعد اضطراب و عصبانیت است؛ با کنترل صفرا میتواند این مشکلات را مدیریت کند.
طاهر خبر: در طب رایج، معمولاً یک متخصص برای یک عضو خاص نسخه میدهد. اما در طب حکمتگرا، نگاه به کل انسان است. یک مثال بزنید از بیماری که ریشهیابی شما نشان داد علت اصلی چیز دیگری بوده است؟
محمدرضا دهبندی: در طب حکمتگرا نه کلنگر صرف هستیم و نه جزنگر؛ بلکه “بافتمحور” عمل میکنیم.
برای نمونه، ضعف قلب را در نظر بگیرید. طب سنتی میگوید قلب طبع گرم و خشک دارد و ضعف آن از سردی است، پس گرمیجات تجویز میکند. اما ما بافت قلب را سوداوی میدانیم و ابتدا علت ضعف را بررسی میکنیم. در بسیاری از موارد، ضعف قلب ناشی از غلبه صفراست، بنابراین درمان با گرمیجات مثل زعفران نه تنها مفید نیست، بلکه وضعیت را بدتر میکند.
یا مثلاً میکروب معده (هلیکوباکتر). طب سنتی آن را سردی میداند و گرمیجات میدهد. اما ما معتقدیم این میکروب میتواند از تجمع اخلاط پشت حلق (مثلاً در سینوزیت مزمن) منشأ بگیرد؛ بنابراین باید همزمان سینوزیت را درمان کنیم.
یا آلرژی؛ بسیاری از آلرژیها از ضعف کلیه و غلبه صفرا ناشی میشوند، نه سردی. با تقویت کلیه و اصلاح طبع، آلرژی بهبود مییابد.
طاهر خبر: یکی از ارکان طب حکمتگرا، “اصلاح سبک زندگی” است. اگر بخواهید به مردم بگویید از فردا چه کار سادهای را شروع کنند که بیشترین تأثیر را در سلامتشان داشته باشد، چه توصیهای دارید؟
محمدرضا دهبندی: بهترین توصیه را امیرالمؤمنین علی (ع) به امام حسن مجتبی (ع) فرمودهاند که اگر این چهار جمله را عمل کنیم، بینیاز از طبیب خواهیم شد:
۱. “تا گرسنه نشدی، لب به غذا نزن” (مقابله با پرخوری و ریزهخواری)
۲. “چون غذا خوردن را شروع کردی، پیش از سیری دست بکش” (پرهیز از پُرخوری)
۳. “غذا را خوب بجو” (جویدن کافی که امروزه فراموش شده)
۴. “پیش از خواب، خود را تخلیه کن” (رفتن به دستشویی قبل از خواب)
علاوه بر اینها، نظم در خواب (بهترین ساعت خواب ۹ تا ۱۰ شب) و ورزش متناسب با طبع هر فرد بسیار مهم است. ورزشهایی مانند شنا، دوچرخهسواری و اسبسواری برای بانوان بسیار مفید است.
طاهر خبر: در زندگی شهری امروز، پرخوری، کمخوابی و استرس زیاد شده. از نگاه شما، کدام یک از اینها بیشتر از همه “طبع” انسان امروزی را به هم میزند؟
محمدرضا دهبندی: باید نگاه را اصلاح کنیم. همه بیماریها ریشه در اختلال طبایع ندارند؛ علل مختلفی مانند عوامل معنوی، ژنتیکی، متافیزیکی یا خود رفتارها میتوانند مستقیم بیماریزا باشند.
پرخوری خودش مستقیماً به قلب فشار میآورد و آسیب میزند. بدخوابی نیز معمولاً خود ناشی از اختلال در طبایع است. استرس هم میتواند محیطی باشد، اما این افراد مستعد استرس هستند که قبلاً اختلال در طبع داشتهاند.
مثلاً کسی که غلبه صفرا دارد، با کوچکترین عاملی دچار استرس و اضطراب شدید میشود و پس از سالها به بیماریهایی مانند تخمدان پلیکیستیک مبتلا میگردد. اینجا استرس عامل نیست، بلکه معلول اختلال طبع است.
طاهر خبر: خیلیها درباره “خونگیری” (فصد) و “حجامت” سوال میپرسند. آیا اینها برای همه مناسب است؟ چه کسانی نباید سراغش بروند؟
محمدرضا دهبندی: پاسخ به این سؤال، نیازمند چندین جلسه تخصصی است. اما بهطور خلاصه، عقیده من این است که هیچکس در جامعه امروز نباید بدون تشخیص طبیب متخصص در طب حکمتگرا، حجامت یا فصد کند.
حجامت در زمان معصومین (ع) با توجه به شرایط زمانی و نیاز افراد سفارش میشد. اما امروزه با وجود روشهای نوین مانند انتقال خون و با توجه به تغییر سبک زندگی و مزاجها، حجامت برای عموم ضرورت ندارد و در بسیاری موارد حتی آسیبزا است.
افرادی که امروز بدون مجوز و بدون دانش کافی، خانههای حجامت راه انداختهاند، متأسفانه سلامت مردم را به خطر میاندازند.
طاهر خبر: یک نگرانی جدی که بعضی از پزشکان کلاسیک دارند این است که مراجعه به طب سنتی ممکن است باعث شود بیمار تشخیص یا درمان بهموقع را از دست بدهد. شما به عنوان یک متخصص حکمتگرا، چه پاسخی برای این نگرانی دارید؟
محمدرضا دهبندی: من خودم همین نگرانی را دارم! متأسفانه طب سنتی رایج و طب اسلامیِ رایج، به دلیل عدم دقت علمی و تجویزهای نسنجیده، میتواند برای مردم خطرناک باشد.
ترس من از این است که هم سلامت مردم به خطر بیفتد، هم به دین و طب اسلامی واقعی آسیب برسد، هم نگاه مردم به حکمای دلسوزی که سالها زحمت کشیدهاند، بدبین شود.
افرادی که با چند روز کلاس، جزوه میگیرند و به اسم “طبیب” نسخه میدهند، مصداق “طبیبهای جزوهای” هستند و مراجعه به آنها آسیبزا است.
طاهر خبر: اگر بیماری نزد شما بیاید که هم داروی شیمیایی مصرف میکند (مثلاً برای فشار خون یا دیابت) و هم میخواهد از توصیههای شما استفاده کند، چه میکنید؟ آیا مواردی بوده که بیمار با هماهنگی شما توانسته داروی شیمیایی را کاهش دهد؟
محمدرضا دهبندی: بله، بسیاری از بیماران با هماهنگی پزشک معالج خود و با اصلاح سبک زندگی و درمانهای حکمتگرا، توانستهاند داروهای شیمیایی خود را کاهش دهند.
ما هیچگاه بیمار را به قطع خودسرانه دارو تشویق نمیکنیم. هماهنگی با پزشک متخصص، شرط اصلی است.
طاهر خبر: در شرایط اضطرار مثل سکته یا عفونت شدید، نقش طب حکمتگرا چیست؟ آیا خط قرمزی برای ارجاع به بیمارستان دارید؟
محمدرضا دهبندی: طب حکمتگرا در شرایط اضطرار، خط قرمز دارد. سکته، عفونتهای حاد، حوادث و هرگونه شرایط اورژانسی، حتماً باید در بیمارستان و تحت نظر پزشک متخصص درمان شوند.
نقش ما در این موارد، حمایتی و پس از ثبات شرایط بیمار است.
طاهر خبر: متأسفانه گاهی افرادی بدون تخصص کافی، با عنوان طب سنتی نسخههای خطرناک میدهند یا فلزات سنگین تجویز میکنند. به نظر شما مردم چطور میتوانند یک متخصص حکمتگرای واقعی را از افراد سودجو تشخیص دهند؟
محمدرضا دهبندی: مردم باید به چند نکته توجه کنند:
۱. متخصص واقعی، هرگز برای همه نسخه یکسان نمیدهد و بر اساس شخصمحوری درمان میکند.
۲. توصیههای او صرفاً گیاهی نیست؛ تغذیه، سبک زندگی، ورزش و رفتار را نیز اصلاح میکند.
۳. در شرایط اورژانسی، حتماً ارجاع به بیمارستان میدهد.
۴. از تجویز فلزات سنگین یا داروهای خطرناک بدون دلیل علمی پرهیز میکند.
طاهر خبر: یک باور غلط رایج که در فضای مجازی زیاد میبینیم، چیست که دوست دارید برای همیشه از بین برود؟
محمدرضا دهبندی: باور غلط “همه بیماریها از سردی است” یا “همه باید گرمیجات بخورند”. این باور بسیار خطرناک است و باعث تشدید بسیاری از بیماریهای گرممزاج (مانند کیست، اماس، میکروب معده و…) میشود.
طاهر خبر: امروزه افسردگی، اضطراب و بیخوابی جزو شایعترین مشکلات است. از نگاه طب حکمتگرا، این مسائل تا چه حد ریشه در “اخلاط” یا “مزاج” دارد؟ آیا ممکن است کسی با اصلاح تغذیه و سبک زندگی، حال روانیاش کاملاً تغییر کند؟
محمدرضا دهبندی: بخش عظیمی از این مشکلات ریشه در اختلال طبایع دارد. مثلاً غلبه صفرا، اضطراب و بیخوابی ایجاد میکند. با اصلاح طبع، تغذیه مناسب و سبک زندگی، بسیاری از این مشکلات روانی به طور چشمگیری بهبود مییابند.
ما بارها مواردی داشتهایم که با اصلاح طبع، بیمارانی با اضطراب شدید یا افسردگی، بدون نیاز به داروهای روانپزشکی (با هماهنگی پزشک) بهبود یافتهاند.
طاهر خبر: یک توصیه ساده برای کسی که شبها بیخوابی دارد و مدام استرس دارد، چیست؟
محمدرضا دهبندی: اولویت اول، پرهیز از غذاهای محرک و سنگین در شب، تنظیم ساعت خواب (قبل از ۱۱ شب)، پرهیز از کار با موبایل و لپتاپ در بستر خواب، و انجام ورزشهای آرامبخش مانند پیادهروی در طول روز است.
در صورت تداوم، حتماً باید به متخصص حکمتگرا مراجعه کند تا طبع او شناسایی و درمان مناسب آغاز شود.
طاهر خبر: اگر بخواهید مهمترین پیامتان را برای مخاطبانی که تا حالا با طب حکمتگرا آشنا نبودند، در یک جمله بگویید، آن جمله چیست؟
محمدرضا دهبندی: سلامتی را در شناخت طبع خود، اصلاح سبک زندگی و پرهیز از تجویزهای عمومی و غیرعلمی جستجو کنید؛ و بدانید که طب حقیقی، حکیمانه و شخصمحور است، نه جزوهای و کلیشهای.
طاهر خبر: برای مراجعه به شما، چه شرایطی لازم است؟ آیا نسخههایتان صرفاً گیاهی است یا توصیههای تغذیهای و رفتاری هم دارید؟
محمدرضا دهبندی: مراجعهکنندگان باید شرح حال دقیق، سوابق بیماری و داروهای مصرفی خود را همراه داشته باشند. نسخههای ما ترکیبی از اصلاح تغذیه، سبک زندگی، ورزشهای متناسب با طبع و در صورت نیاز داروهای گیاهیِ دقیقاً تجویز شده است.
ما هیچگاه درمان را صرفاً به گیاه محدود نمیکنیم و همواره بر هماهنگی با پزشک معالج تأکید داریم.
طاهر خبر: حرف آخر.
محمدرضا دهبندی: از همه عزیزانی که دغدغه سلامت خود و خانوادهشان را دارند خواهش میکنم فریب تبلیغات گسترده اما غیرعلمی را نخورند. طب حکمتگرا راهی است که تلاش میکند با تکیه بر حکمت اسلامی و دانش روز، مسیر درست سلامتی را هموار کند. امیدوارم روزی برسد که این رویکرد اصیل، جایگاه واقعی خود را در نظام سلامت کشور پیدا کند.